Giới thiệu sách Chùa Thầy – Di tích quốc gia đặc biệt

CHÙA THẦY

DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT

***

Ảnh bìa sách:

CÁC TÁC GIẢ

(Các tác giả sách)

LỜI GIỚI THIỆU

Kiến trúc Phật giáo Việt Nam hình thành và phát triển cùng với quá trình du nhập của Phật giáo vào Việt Nam. Nếu như Phật giáo đến với Việt Nam đã tương tác nhuần nhuyễn với đời sống văn hóa, tinh thần của người bản địa, tạo ra Phật giáo Việt Nam, thì kiến trúc Phật giáo Việt Nam, với tư cách là thiết chế của sinh hoạt tôn giáo của người Việt cũng mang đậm dấu ấn riêng của mình, vừa hàm chứa tinh thần từ bi, vô ngã của Phật giáo, bao dung bởi tình thương và trí tuệ toàn thiện, vừa thấm đẫm tinh thần cộng đồng, khiêm nhường, hòa hợp của người Việt bao đời nay gắn với nghề trồng lúa nước ở xứ sở nhiệt đới, gió mùa vùng Đông Nam Á. Với những đặc trưng và sắc thái riêng có xuất phát từ tập quán xây dựng cũng như phong cách, ngôn ngữ diễn đạt bắt nguồn từ những quan niệm, những tư tưởng của người Việt, cùng với sự chi phối của văn hóa cũng như đời sống xã hội các vùng miền, những ngôi chùa Việt hiện hữu trong sự đa dạng, phong phú, vừa đáp ứng tốt các nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, vừa tạo nên những sản phẩm kiến trúc, nghệ thuật có giá trị lịch sử, văn hóa sâu đậm. Hệ thống các ngôi chùa Việt Nam vừa là di sản vừa là công trình văn hóa hiện hữu, sống động trên khắp các vùng miền của đất nước, đã và đang được gìn giữ, lưu truyền và phát triển tiếp nối trong đời sống xã hội với sự kế thừa và phát huy đầy đủ những giá trị văn hóa truyền thống và giá trị nhân văn tốt đẹp, tạo nên một bộ phận quan trọng của nền kiến trúc truyền thống và đương đại Việt Nam. Trong hệ thống ấy, rất nhiều công trình đã được ghi danh là các di tích lịch sử, văn hóa và chùa Thầy là một “Di tích Quốc gia đặc biệt” tiêu biểu. Nằm trong hệ sinh thái làng xã vùng nông thôn đồng bằng Bắc Bộ thanh bình và trù phú, dưới chân núi Sài Sơn trong vùng non nước kỳ vĩ, khu di tích chùa Thầy nổi bật với các nếp nhà cổ kính trong khung cảnh thiên nhiên vừa nên thơ vừa hùng vĩ. Một quần thể “giàu có” Lờigiới thiệu 7 những công trình kiến trúc đặc sắc gắn với những không gian huyền tích cổ xưa từ các Điện thờ linh thiêng tựa mình vào núi, tòa Thủy đình trầm mặc giữa mặt nước “Long Trì” đến những cây cầu có mái bình dị, gần gũi, tạo nên một bức tranh sinh động, hữu tình, thực thể hóa sự tôn kính và lòng thành tín của con người với Phật – Thánh. Vì lẽ đó, chùa Thầy không chỉ là một không gian tâm linh, nơi thực hành tín ngưỡng, tôn giáo mà còn trở thành khung cảnh quen thuộc, đậm chất làng quê Việt Nam, nơi neo đậu ký ức và chốn tìm về của cư dân và du khách gần xa. Cuốn sách này đưa chúng ta đến với ngôi chùa đặc sắc ấy với đầy ắp thông tin bao trùm từ cội nguồn lịch sử xa xưa đến những hoạt động thường nhật của thời nay; từ tổng thể vùng đất, khu vực đến các công trình cụ thể, các thành phần, chi tiết cấu thành và cả các yếu tố phi vật thể liên quan. Với sự dày dặn cả về số trang và mức độ chuyên sâu của nội dung, cuốn sách truyền tải đến người đọc một cách đầy đủ, cặn kẽ những đặc điểm và giá trị của ngôi chùa, giúp ta có thể thâm nhập, thấu hiểu một cách sâu đậm, ngọn nguồn về ngôi “Đại danh lam” đặc biệt này. Bằng những bài viết nghiêm túc, chuyên sâu, những nét vẽ kỹ lưỡng, tinh tế và những bức ảnh chân xác, giàu cảm xúc, các tác giả dẫn dắt chúng ta vào một cuộc du ngoạn cuốn hút và kỳ thú. Ngược dòng lịch sử, ta sẽ trở về với vùng đất, con người từ thuở xa xưa ở chốn này, hiểu hơn về “Thiền sư Thánh tổ” huyền thoại Từ Đạo Hạnh với ba kiếp hiển lộ trong nhân gian, như vẫn nghe thấy từng hơi thở của những âm hưởng dĩ vãng đậm đà, sâu lắng. Những diễn giải về kiến trúc đưa ta thâm nhập vào một thế giới được tạo lập từ tài năng và tấm lòng của người xưa biểu đạt sự thành kính, lòng biết ơn và niềm tin vào những điều thánh thiện, đến mức những thực thể vật chất đã trở nên linh thiêng và huyền diệu. Thêm vào đó là những “triết lý kiến trúc” về kiến tạo không gian chức năng, tạo lập vị thế, thực hành “phong thủy”, giúp ta cảm nhận được những đối thoại giữa kiến trúc với điêu khắc, giữa thực thể không gian do con người tạo tác với khung cảnh thiên nhiên giàu sắc thái trong sự lồng ghép chừng mực, hòa quyện hữu cơ. Những phân tích về mỹ thuật với việc bộc lộ rõ nét về các chạm khắc trên kiến trúc, những linh vật trên mái, hệ thống tượng và phù điêu và đặc biệt là các hiện vật tiêu biểu trong đó có những tuyệt phẩm được công nhận là Bảo vật Quốc gia, đưa chúng ta vào một bảo tàng nghệ thuật phong phú, đặc sắc với dày đặc những kiệt tác cổ xưa trên gỗ, đá, đồng và gốm, hiện hữu một cách sống động với sự gửi gắm những ý nguyện thiêng liêng của chủ nhân kiến tạo và những người thợ tạo tác tài ba, tất cả bừng sáng trong không gian thâm nghiêm, lặng lẽ của di tích. Phần giới thiệu về những sinh hoạt văn hóa, những nghi thức, lễ hội từ khu vực chùa đến vùng không gian rộng khắp xung quanh lại như cho ta xem những thước phim sinh động, rõ nét về đời sống tinh thần gắn với tín ngưỡng, tâm linh của cộng đồng cư dân làng xã, dung hợp, kết nối từ truyền thuyết đến thực tại, củng cố niềm tin, lòng tự tôn và bản lĩnh vững vàng trong cuộc sống hiện tại và tương lai. Với những góc nhìn đa dạng, chuyên ngành từ lịch sử – văn hóa đến kiến trúc – mỹ thuật, các tác giả của cuốn sách này có cách tiếp cận thấu đáo, cặn kẽ, chuyên sâu trong từng lĩnh vực cùng những xúc cảm lịch sử, văn hóa mạnh mẽ và tấm lòng trân quý di sản của các thế hệ trước để lại, đã trao cho chúng ta một món quà giá trị, giàu ý nghĩa, dẫn dắt chúng ta thâm nhập, trải nghiệm một cách đầy đủ về không gian văn hóa, kiến trúc của chùa Thầy, từ đó thêm trân trọng, yêu quý di sản đặc sắc này. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc một ấn phẩm đặc biệt về một di sản đặc biệt.

Tháng 12/2024

KTS. LÊ THÀNH VINH

LỜI TỰA

Một ngày trèo lên đỉnh núi, Thiền sư Không Lộ viết: “Trạch đắc long xà địa khả cư Dã tình chung nhật lạc vô dư Hữu thời trực thướng cô phong đính Trường khiếu nhất thanh hàn thái hư”. Dịch nghĩa: “Chọn được đất tốt địa thế rồng rắn có thể ở Tình quê vui vẻ suốt cả ngày Có lúc trèo lên trên đỉnh núi Hú dài một tiếng lạnh cả trời”. Đó chính là hình ảnh của chùa Thầy ngàn năm trước, khi quanh cảnh chỉ thuần là những ngọn núi đá nhô lên giữa đồng bằng Sài Sơn hoang sơ. Người xưa nói vùng này có 100 quả núi đá, 99 quả hướng về một hướng, như đàn voi, còn một quả ngược lại, như con voi lạc đàn. Trên thực tế chỉ có 16 quả núi cho đến những năm 1960, và trên đó núi nào cũng có đền chùa nhỏ, nhìn ra dòng sông Đáy, quanh cảnh rất hữu tình. Nhưng hầu hết các ngọn núi đều không có chân, mà như được ném vào đồng bằng xứ Đoài cổ từ thuở khai thiên lập địa. Đây chính là vùng địa linh nhân kiệt được người xưa chọn làm đất thắng địa, và các dòng phái Phật giáo đã đến đây truyền đạo. Chùa Thầy – Thiên Phúc tự, không chỉ là một ngôi chùa nằm sát chân núi, mà là cả một quần thể, với nhiều Cao Đỉnh tự rải rác trên và quanh ngọn núi, đi về phía huyện Quốc Oai có đình chùa Hoàng Xá và hang động cổ, đi theo sông Đáy có đình Liên Hiệp, đi về phía Thạch Thất có chùa Tây Phương, đi theo triền đê hướng Chương Mỹ có chùa Trăm Gian, chùa Trầm… tất cả có mối liên hệ về tín ngưỡng và thắng cảnh. Riêng chùa Thầy có đủ di tích từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIX, khi dòng Mật Tông được truyền vào đây. Đến thế kỷ XVII, chùa được hưng công lớn, chính là hình thể còn lại ngày nay, với nhiều di tích thờ tự, như bộ ba Tượng Phật Di Đà Tam tôn, nhiều bia đá, tượng hậu của các quý tộc hoàng thân Lời-tựa 9 cúng hậu cho chùa. Và đặc biệt gắn với truyền thuyết của vị thiền sư Từ Đạo Hạnh thời Lý. Cuốn sách đã được các tác giả biên soạn công phu tỉ mỉ, như một công trình khảo cứu chi tiết, văn bia, văn tự cổ, các thống kê di tích, thần tích, thần phả, địa bạ và cảnh quan thực tế. Tất cả được chụp ảnh và vẽ đạc biểu kiến trúc cẩn thận, khiến cho công trình có thể dùng làm sách cơ bản tra cứu lâu dài, xứng đáng với di sản mà cha ông để lại cho hậu thế. Nội dung được chia làm bốn phần: Tổng quan, Kiến trúc, Mỹ thuật, Lễ hội, trong đó có những quan hệ về địa lý, tín ngưỡng, tập tục giữa chùa Thầy, Sài Sơn và các địa phương khác kề cận. Phật giáo đã được truyền vào Việt Nam theo nhiều con đường, trong suốt hai ngàn năm qua, và các dòng phái Phật giáo đọng lại ở từng vùng một cách khác nhau. Giữa vấn để học thuyết Phật giáo và nghệ thuật Phật giáo cụ thể ở các di tích cũng không hoàn toàn đồng nhất ngay trong một thời kỳ. Đối với chùa Thầy và Phật giáo Việt Nam trong thế kỷ XVII, có công cuộc chấn hưng lớn, nhất là có hai dòng Lâm Tế và Tào Động du nhập từ Trung Hoa, và sự thay thế của Phật giáo Tịnh Độ Tông, đối với Thiền Tông và Mật Tông. Tuy nhiên dấu ấn Mật Tông bằng cách nào đó vẫn tồn tại trong rất nhiều chùa chiền Việt Nam cho đến thời Hậu Lê, những chạm khắc cây kết quả và sừng tê, chính là biểu tượng của Chuyển Pháp luân trong Mật Tông. Có lẽ người xưa coi thời gian đó là lần Chuyển Pháp luân quan trọng đối với nhân gian và sự hành trì Phật pháp. Xứ Đoài là vùng cư dân Việt cổ lâu đời, có sự chuyển dịch và giao thoa giữa nguồn gốc Mường, tiếp dẫn đến người Việt tối cổ và hiện đại. Khi Tam giáo – Nho, Lão, Phật – được truyền vào Giao Châu đầu Công nguyên, rồi lan tỏa ra Đại Việt, thì xứ Đoài đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành làng xã, làng nghề và các công trình kiến trúc đi theo Tam giáo. Chùa Thầy và vùng Sài Sơn còn là nơi lưu giữ các dấu tích Champa, những trại ấp cổ, âm điệu Chàm trong tiếng người Sơn Tây. Ngôi chùa bản chất chỉ là một trung tâm Phật giáo, nhưng nằm trong địa vực và bối cảnh văn hóa lâu đời và cụ thể, còn chứa đựng nhiều vấn đề xã hội học hơn chỉ là tôn giáo. Chắc chắn cuốn sách sẽ là một tài liệu quý trên tay bạn đọc trong hành trình tìm lại truyền thống, để hiểu hơn những bước đi của ngày hôm nay.

Tháng 2/2025

Họa sỹ PHAN CẨM THƯỢNG